Componisten Concert Hemelse oratoria
Mozart (1756-1791) – Krönungsmesse
Wolfgang Amadeus Mozart werd geboren in Salzburg wat destijds tot het Heilige Roomse Rijk behoorde. Hij was een wonderkind dat op uitzonderlijk jonge leeftijd al een aantal instrumenten kon bespelen en composities schreef. Toen Mozart 17 was, bezorgde zijn vader hem een aanstelling als organist aan het hof van de aartsbisschop van Salzburg. Daar mocht hij niet componeren zoals hij dat zelf wilde, want de aartsbisschop had allerlei regels opgesteld waaraan kerkmuziek moest voldoen. Zo mocht een mis niet meer dan drie kwartier duren. Mozart schreef de Krönungsmesse voor vier solozangers, koor en orkest. Om tijd te sparen, liet Mozart de solisten samen zingen en gunde hij het koor bijna geen rust. Ook beknibbelde hij op de lengte van de delen: het langste deel duurt nog geen zes minuten, het kortste nog geen twee. Uiteindelijk lukte het hem een complete mis te schrijven die minder dan een half uur duurt. Ondanks, of misschien wel juist dankzij de beperkingen die hij opgelegd kreeg, barst de Krönungsmesse van vitaliteit en energie. Het was een van de laatste missen die Mozart schreef tijdens zijn dienstverband bij de aartsbisschop van Salzburg. Oorspronkelijk heette de Krönungsmesse gewoon Mis in C en was bedoeld voor paaszondag. Pas later, nadat de mis onder leiding van Salieri (zoals beweerd wordt Mozarts vijand) op het kroningsfeest van Leopold II in 1791 te Praag werd uitgevoerd, kreeg de mis de bijnaam de Krönungsmesse. De compositie wordt beschouwd als een van de hoogtepunten van Mozarts creativiteit. Vanavond worden de delen Kyrie, Gloria, Sanctus en Benedictus uitgevoerd.
Haydn (1732-1809) - Die Schöpfung
In het Oostenrijkse Rohrau is Joseph Haydn geboren. Als kind viel hij op door zijn mooie sopraanstem. Op achtjarige leeftijd werd hij zanger bij de Weense hofkapel. Naast zingen leerde hij piano- en vioolspelen. Na zijn stemwisseling in 1749 bleef hij in Wenen en gaf les, bestudeerde alle muziek die hij te pakken kon krijgen en begon met componeren.
Op een reis naar Londen kreeg Haydn een tekst van de dichter Lidley of Linley in handen. Dit was een bewerking van het beroemde gedicht van Miltons Paradis Lost, het bijbelse scheppingsverhaal in dichtvorm. Dit libretto was waarschijnlijk bestemd voor Händel. Haydn was opgetogen over de tekst. Hij vroeg zijn vriend Baron Gottfried van Swieten het te vertalen in het Duits. De schrijver laat het scheppingsverhaal beurtelings vertellen door de drie aartsengelen Gabriël, Uriël en Raphaël. Ook voegde hij er nog twee psalmen aan toe. Haydn begon met Die Schöpfung in 1796 en voltooide het twee jaar later. Zijn godsdienstigheid werd er door verdiept: ‘Nog nooit ben ik zo vroom geweest als toen ik Die Schöpfung schreef. Iedere dag knielde ik voor God en bad om kracht om het werk te kunnen voortzetten.’ Dit oratorium was Haydns eerste belangrijke religieuze koorwerk in het Duits. De eerste uitvoering sloeg in als een bom. De toehoorders ondergingen het als een overweldigende ervaring. Het deel dat vanavond wordt uitgevoerd gaat over de eerste scheppingsdag na de chaos, waarin het licht wordt uitgebeeld (van deel I de nummers 2, 11, 12, 13, 27 en 28). Daarna volgt het deel dat gaat over de voltooiing van de schepping (van deel III de nummers 27 en 28).
Bloch (1880-1959) – Avodath Hakodesh
Ernest Bloch werd in Genève geboren. Waarschijnlijk is hij het meest bekend als joodse componist. Hij ging in 1916 naar de Verenigde Staten. In opdracht van de joodse gemeente Temple Emanuel in San Francisco componeerde hij Avodath Hakodesh (1933). Het werk was bedoeld voor de ochtendgebeden van de Sabbath. Voordat hij begon met componeren trok Bloch eerst een jaar uit om de Hebreeuwse teksten voor het ochtendgebed uit het Union Prayer Book te bestuderen. Na dat jaar studie had hij zich de teksten eigen gemaakt. Zoals hij het zelf verwoordt in een brief aan vrienden in Amerika. ‘Ik heb de Hebreeuwse teksten in me opgezogen tot het punt dat ze mij eigen zijn geworden, alsof ze werkelijk de expressie zijn geworden van mijn eigen ziel. Ze vormen een kosmisch gedicht, een verheerlijking van de wetten van het universum…. een droom van sterren en krachten….het oerelement ….van voordat de werelden bestonden.’ Bloch meende dat Avodath Hakodesk meer was dan een joodse ochtenddienst op Sabbath: ‘Hoewel intens joods in zijn wortels, lijkt mij dat deze boodschap bovenal een geschenk is van het volk van Israël aan de gehele mensheid.’ Bloch was altijd al een visionair. Volgens hem was de mensheid in staat om grotere perfectie te bereiken, om nader tot zijn schepper te komen. En hij was ervan overtuigd dat muziek daarin een rol speelt. Vanavond worden de delen Meditation en Sanctification uitgevoerd.
Fictoor (1948) – Zwei Rilke Lieder
Chris Fictoor heeft in 1996-1998, in opdracht van het Conservatorium Enschede, een aantal gedichten van Rilke muzikaal bewerkt en zijn compositie Rilke Lieder genoemd. De gedichten komen uit Das Stundenbuch (1905) van de dichter Rainer Maria Rilke (1875-1926). Dit boek was Rilkes eerste hoogtepunt van zijn vroegere werk. Men beschouwt Rilke als een veelzijdig denker en dichter, die zijn tijd vooruit was. In hem herkennen we een laatromantisch en muzikaal poëticus. In de gedichten van Rilke mediteert de hoofdpersoon, de monnik, over het tijdelijke en tijdloze, het leven en de dood, tegen de achtergrond van zijn eigen kloostergetijden, zoals deze dagelijks komen en gaan. Vanavond staan de eerste twee delen uit het oratorium Rilke Lieder op het programma. Zwei Rilke Lieder heeft Fictoor speciaal bewerkt voor dit jubileum- en afscheidsconcert voor de bezetting van Concertkoor KOV, solistenkwartet en NNO. Het betreft een wereldpremière.
Mendelssohn-Bartholdy (1809-1847) - Paulus
Felix Mendelssohn-Bartoldy werd in Hamburg geboren en was wellicht de meest veelzijdige componist van de negentiende eeuw. In zijn korte leven maakte hij een briljante carrière als componist, dirigent, pianist en organist die haar gelijke niet kende. Mendelssohn begon zijn Paulus (1834-1836) te componeren toen hij nog maar 25 jaar oud was. Het was zijn eerste grote werk voor koor, solisten en orkest. Waarschijnlijk kreeg Mendelssohn het idee om het bijbelse Paulus-verhaal op muziek te zetten tijdens zijn reis door Italië in 1830 en 1831. De teksten van Paulus zijn vrijwel allemaal letterlijke bijbelteksten. De muziek gebruikt Mendelssohn vooral om de tekst uit te beelden en kracht bij te zetten. De delen die vanavond worden uitgevoerd gaat over de roerige tijden in Jeruzalem na de kruisiging van Jezus. Zijn volgelingen werden door de joden zwaar vervolgd. De joodse gemeenschap vond dat ze de oudtestamentische wetten en gewoonten moesten overnemen. Eén van de eerste christenen, Stefanus, keerde zich hier fel tegen en verklaarde dat een mens alleen tot God kan komen op grond van geloof. Het nauwgezet naleven van de Mozaïsche voorschriften was niet langer van belang. Voor zijn geloof werd Stefanus gestenigd. Saulus was erbij toen Stefanus werd gedood.
|
|
